Thuật Giả Kim Của Nỗi Đau Và Giấy: Bên Trong Vũ Trụ Sáng Tạo Của Mifa

-Mifa, về quá trình sáng tạo của mình

Chúng tôi gặp Mifa (sinh năm 1990) vào một ngày đầu tháng Chín ở Hà Nội có nắng vàng, nhẹ nhàng mà oi bức. Dùng bữa trưa tại nhà hàng Chào Bạn cùng cả đội ngũ Vietnam Art Collection (VAC) cùng chị và nghệ sĩ lưu trú Florian Sông Nguyễn, cuộc trò chuyện trôi dạt từ "Tây Du Ký" [1] đến những câu chuyện về "mắt quỷ", rồi dừng lại ở nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương. Đôi mắt Mifa bỗng sáng lên khi chị hỏi một câu chẳng mấy ai ngờ tới: "Liệu Hồ Xuân Hương (1772-1822) và Nguyễn Du (1766-1820) có phải là một người không nhỉ? Ai mà biết được!" Niềm say mê với những câu chuyện khác thường, những khả năng ẩn khuất chính là tinh thần nghệ thuật của chị: luôn tìm kiếm chiều sâu, ý nghĩa ở nơi người khác chỉ thấy bề ngoài. Giống như tờ giấy điệp chị làm việc cùng, Mifa mời gọi ta nhìn xuyên qua điều hiển nhiên để khám phá những hạt sáng ẩn lấp dưới lớp lang đời sống thường ngày.

Lạc lối, rồi tìm lại mình qua hội họa

Giữa thời đại nghệ thuật số áp đảo, người nghệ sĩ sinh ra và lớn lên ở Đà Nẵng này lại dẫn ta đi trên một hành trình khác, một hành trình bám rễ vào truyền thống nhưng cũng mang tính đương đại. Mối quan hệ của chị với hội họa đã trải qua sự biến đổi, sau khoảnh khắc mà chị gọi là "mất đi sự hồn nhiên và bắt đầu có nỗi sợ lúc vẽ" khi học ngành kiến trúc.

Từ nhỏ, Mifa đã vô thức đặt cả giá trị bản thân vào khả năng vẽ của mình. Khi vào đại học ngành thiết kế công nghiệp - một lĩnh vực không hề phù hợp với cách vẽ bản năng, trực giác của chị – Mifa dường như rơi vào khủng hoảng. Những điểm số trung bình cho các bài vẽ khiến niềm tin của chị lung lay dữ dội, bởi môi trường học đánh giá cao tư duy thiết kế, khả năng sản xuất hàng loạt hơn là cách thể hiện tự do mà chị luôn tự hào từ bé.

"Tôi thực sự bị shock khi thứ mình luôn tự hào từ nhỏ lại bị đánh giá kém cỏi như vậy," chị nhớ lại. Sự mâu thuẫn này khiến chị lâm vào trạng thái tê liệt sáng tạo kéo dài, không chỉ nghi ngờ con đường hội họa của mình mà còn cả giá trị bản thân. Nỗ lực tìm lại sự tự hào không sợ hãi khi thể hiện, dù là những cảm xúc “xấu xí” hay khó tiếp nhận nhất, vẫn tiếp tục chi phối hành trình sáng tác của chị cho đến bây giờ, khi Mifa cố thoát ra khỏi vùng an toàn của việc chỉ vẽ những gì "đẹp, dễ chấp nhận".

Nếu được vẽ lại khoảnh khắc trước khi “phải lòng” chất liệu này, Mifa hình dung nó sẽ đầy những sắc nâu, xám, đen, những nét cọ run rẩy chồng chéo và vô số chỗ bị xóa đi, vì khi ấy chị rất thiếu tự tin, sợ mắc lỗi, sợ bị nhìn. Một trạng thái hỗn loạn, đầy sợ hãi, cứ mong chờ điều gì đó…

Đó chính là giấy điệp, loại giấy truyền thống của Việt Nam lấp lánh vảy sò điệp, đã kéo chị ra khỏi bóng tối ấy và thắp lại ngọn lửa đam mê. "Giấy điệp cho mình cảm giác muốn vẽ trở lại," chị nói, giọng đầy tin tưởng. Loại giấy này từng được dùng trong tranh dân gian, nổi bật nhất là tranh Đông Hồ, giờ đây trở thành người bạn đồng hành cùng chị trên từng tác phẩm.

Điều gì khiến Mifa muốn kết hợp acrylic - chất liệu hội họa hiện đại - với giấy điệp truyền thống? Câu trả lời của chị vừa thực tế vừa đầy thi vị: "Mình mày mò thử chất liệu, chọn acrylic vì nó linh hoạt, giúp mình thử nghiệm nhiều kỹ thuật để tạo ra hiệu ứng giống mực tàu, sơn dầu, màu nước, sáp, thậm chí cả sơn mài." Khi quyết định tập trung vào giấy điệp, chị vẫn tiếp tục thử nghiệm để tìm ra "cách nào thể hiện mình nhất". Sự kết hợp của hai yếu tố tưởng chừng đối lập – cổ xưa và hiện đại – với chị đơn thuần là "vì tình yêu và tính hiệu quả".

Điệu nhảy giữa nước và giấy

Giấy điệp đặc biệt ở tính bất định trong chính bản chất của nó. "Giấy điệp không chịu thấm nước đều, chạm nước vào là không lường trước được điều gì," Mifa nhận xét. Chị không chống lại thuộc tính ấy mà chọn cách hợp tác, nhận thấy đây là "tính bướng bỉnh đáng yêu của giấy điệp".

Kỹ thuật của chị là "dùng nước và các lớp màu acrylic có độ đặc loãng khác nhau để chúng tự do tương tác trên giấy điệp. Đợi nước khô dần từng giai đoạn rồi nhẹ nhàng can thiệp." Sự đan xen giữa kiểm soát và buông bỏ tạo ra những bề mặt như đang chuyển động, có sức sống riêng.

Kiến trúc của cảm xúc

Nền tảng kiến trúc có thể không lộ rõ trong tranh của Mifa: những tác phẩm thường không hướng tới sự chính xác tuyệt đối. Nhưng chị luôn cho rằng quãng thời gian ấy mang lại cho mình "sự hiệu quả trong việc tìm tòi, kết hợp, vận chuyển và bảo quản" kỹ thuật, chất liệu.

Chị yêu "những lớp màu chồng lên nhau, đan cài vào nhau", coi đó là một trong những cách quan trọng nhất để thể hiện cách chị nhìn thế giới và bản thân qua nghệ thuật.

Cách xử lý này lấy cảm hứng từ tranh sơn mài truyền thống, tạo nên chiều sâu lôi cuốn người xem khám phá phía sau bề mặt. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở "sự kết hợp giữa in nổi trên đất sét và việc điều chỉnh các lớp màu acrylic với nước". Chị khắc họa tiết lên đất sét để in, vừa lấy cảm hứng từ in gỗ Đông Hồ (cũng dùng giấy điệp) vừa dễ làm hơn.

Phép ẩn dụ: Hóa thạch nỗi đau

Điểm đặc biệt trong các tác phẩm của Mifa là ý tưởng về hóa thạch nỗi đau, những vết thương cảm xúc qua thời gian dần hóa cứng, biến dạng. Đây chính là nguồn cảm hứng cho quá trình sáng tạo hiện tại của chị tại VAC.

"Với loạt tác phẩm này, mình bắt đầu từ những cảm xúc đau thương xuyên suốt thời gian: họa tiết lặp lại như hóa thạch, bề mặt như đá, bố cục nặng nề, gam màu tối hoặc xỉn," chị giải thích. "Mình lặp lại các họa tiết để thể hiện nỗi đau, sự ngạt thở, u sầu cứ lặp đi lặp lại."

Ngược lại, những vết thương còn tươi được chị thể hiện khác hẳn: "Với nỗi đau mới, mình dùng cam rực rỡ cùng những nét cọ mạnh mẽ để bộc lộ luồng cảm xúc, máu, nước mắt, tiếng khóc..." Ngôn ngữ ấy tạo nên sự căng thẳng, giằng xé giữa cái đã hóa thành ký ức và cái vẫn còn đang rỉ máu.

Hiện đang lưu trú nghệ thuật tại VAC Hà Nội, Mifa thực hiện loạt tác phẩm lấy cảm hứng từ câu chuyện thương tâm thời giãn cách COVID năm 2021: cặp vợ chồng chở theo 15 con chó chạy trên chiếc xe máy cũ kỹ về quê, trở thành tâm điểm của truyền thông. Đến trung tâm cách ly ở Cà Mau, cả 15 con chó bị tiêu hủy theo lệnh của y tế địa phương. Câu chuyện khiến nhiều người, trong đó có Mifa, rơi vào giận dữ xen lẫn cảm giác bất lực, nhưng điều day dứt nhất với chị là bi kịch ấy quá nhanh bị lãng quên.

Trải nghiệm này dường như đã kết tinh thành ý niệm nghệ thuật: "Có những nỗi đau của ai đó sâu nặng như hóa thạch, trong khi với người ngoài lại chỉ là tin tức thoáng qua, một chút cảm thông rồi biến mất." Thời gian cư trú cho phép chị tách mình khỏi nhịp sống thường ngày, tập trung biến quan sát này thành tác phẩm cụ thể.

Khi suy nghĩ về lý do tại sao có những nỗi đau không thể hóa thạch công khai, chị nhận ra: có lẽ sự nhục nhã mới là nỗi đau riêng tư nhất. Mifa cũng nhận ra sự thay đổi của bản thân: trước khủng hoảng hội họa, chị từng tự hào thể hiện mọi cảm xúc dị thường của mình; sau này thì lại cảm thấy áp lực và chỉ dám vẽ "những gì an toàn", giấu đi phần còn lại. Đó vẫn là thử thách chị đang tiếp tục đối mặt với chính mình và nghệ thuật.

Thiên nhiên như một địa hình tâm lý

Tuổi thơ thiếu vắng mẹ, Mifa dành nhiều thời gian một mình trong khu vườn nhà, từ đó hình thành "một cảm giác cô độc rất mạnh". Trải nghiệm này in dấu sâu trong cách chị nhìn nhận và sáng tạo.

"Thiên nhiên ảnh hưởng mạnh mẽ đến cảm xúc của mình, là đối tượng tưởng tượng quan trọng đến mức giờ vẽ tranh mình cũng chẳng cố ý đưa thiên nhiên vào. Nó tự nhiên xuất hiện như cách mình cảm nhận bản thân," chị chia sẻ.

Triết lý này gần với những quan điểm phương Đông mà chị theo đuổi, nơi con người không tách rời khỏi thiên nhiên mà hòa quyện vào tổng thể. Tranh của chị không đặt con người làm trung tâm, không áp đặt "mọi thứ phải theo cách con người định nghĩa", mà tạo ra những không gian vừa quen thuộc vừa xa lạ.

Thơ ca của chất liệu

Mifa lấy cảm hứng từ nhiều nguồn văn hóa khác nhau, đặc biệt là thơ ca ở nhiều hình thức – ảnh hưởng đến "nét cọ, chi tiết, họa tiết và tinh thần tổng thể của tranh".

Tập thơ Rubaiyat của nhà thơ Ba Tư thế kỷ 11 Omar Khayyám là nguồn ảnh hưởng "thấm thía, sâu sắc và quen thuộc nhất" với chị. Đối với Mifa, nhắc đến Rubaiyat là nhắc đến sự gắn bó của chị với tinh thần nghệ thuật và giá trị nhân văn của văn hóa Hồi giáo. Trong khung văn hóa ấy, chị tìm thấy sự đồng cảm với cảm xúc mà chính mình mô tả là "niềm khao khát vô tận hướng về cái đẹp và thi ca từ một thực thể xấu xí" – một sự tự nhìn nhận đầy chất thơ về năng lượng cảm xúc chị gửi gắm trong nghệ thuật. Tất cả hiện lên trong tranh với "màu xanh, một thứ xanh dường như khiến tim mình dịu lại mà cũng nhóm lửa trong tâm hồn, những khối đá nặng, bi thương, hỗn loạn, giận dữ, đau đớn, thơ ca, họa tiết, đường nét, vàng, sự tương phản dữ dội của con người, đạo đức và mâu thuẫn nội tâm".

Bên cạnh đó, thư pháp Trung Hoa cũng truyền cảm hứng cho nét cọ của chị, thúc đẩy "luồng gió tự do, mạnh mẽ, xuất phát từ khao khát được tự do và cảm thấy mình có dũng khí, khát vọng vươn tới sự tinh tế và hoàn thiện".

Trong khi đó, thơ Haiku Nhật Bản mang đến cho chị "sự cảm thông, tĩnh lặng của những cảm xúc nhỏ bé hàng ngày, lối diễn đạt tối giản, khởi nguồn từ sự cảm thông sâu đậm".

Kỹ thuật dát vàng trên giấy điệp lấy cảm hứng từ nghệ thuật dát vàng, trang trí Kinh Quran, và nghệ sĩ Khadim Ali [3] – lại thêm một chiều kích vật chất mới cho hành trình thử nghiệm của chị. Tất cả tạo nên một ngôn ngữ hình ảnh riêng biệt, đầy cá tính, khó xếp vào bất kỳ trường phái nào.

Khi được hỏi nếu Hồ Xuân Hương được xem tranh của chị ngày hôm nay sẽ nói gì, Mifa khiêm tốn cho rằng vị nữ thi sĩ nổi tiếng của Việt Nam, người nổi bật với sự táo bạo, sắc sảo qua lớp ngôn ngữ ẩn dụ trào phúng, phê phán xã hội, có lẽ sẽ thúc giục chị dũng cảm hơn nữa. Dù cách nhau vài thế kỷ, giữa họ vẫn có sự đồng điệu trong cách giữ gìn, rồi làm mới các giá trị truyền thống từ bên trong.

Địa lý của sáng tạo

Mifa chọn sống ở Đà Nẵng vì "nhịp sống chậm, cộng đồng nhỏ", có nhiều không gian yên tĩnh, lại đủ bình yên khi có gia đình bên cạnh. "Cảm giác quê hương, cha mẹ gần gũi, cảm giác được yêu thương. Đó là vốn cảm xúc rất quan trọng," chị tâm sự.

Chị cũng thấy ý nghĩa trong sự kết nối giữa vỏ sò trong giấy điệp và bãi biển quê nhà – nên luôn tìm cách nhấn mạnh độ lấp lánh của giấy điệp trong tranh như một cách tri ân nguồn gốc này.

Khi được hỏi về cam kết giữ gìn và sáng tạo trên chất liệu truyền thống Việt Nam, câu trả lời của chị giản dị mà chân thành: "Sự ngây thơ. Sự hồn nhiên. Cảm giác thuộc về quê hương là một trong những vốn liếng cảm xúc quan trọng nhất của bất kỳ ai."

Khung vẽ như cuộc đối thoại

Mifa ít phác họa trước, thay vào đó chọn cách đối thoại trực tiếp, bản năng với mặt tranh. Chị ví quá trình sáng tạo của mình như "một cuộc trò chuyện không lường trước, không bao giờ biết người đối diện sẽ nói gì và vui vẻ chấp nhận mọi biến cố, luôn sẵn sàng biến nó thành điều tuyệt vời nhất."

Triết lý này phản ánh quan điểm của chị: sáng tạo là một cuộc đối thoại với chất liệu, và sau đó là với khán giả. Vì vậy, hội họa không đơn thuần là áp đặt ý tưởng lên chất liệu mà là một quá trình gắn bó, để chính giấy – nước – màu có thể "đáp lời" và góp phần tạo ra tác phẩm cuối cùng.

Nhìn về phía trước

Với triển lãm cá nhân dự kiến năm 2027, Mifa cũng háo hức muốn thử sức với gốm sứ trong tương lai. Khi được hỏi mong khán giả sẽ đặt những câu hỏi gì, chị bày tỏ: "Những câu hỏi khiến mình thực sự phải đối mặt với những vấn đề còn day dứt, tất nhiên là trong tinh thần thiện chí, xây dựng."

Giữa một thế giới nghệ thuật đương đại thường chạy đua công nghệ, việc Mifa chọn trở về với vật liệu truyền thống Việt Nam thật ra là một hành động táo bạo và cần thiết. Nghệ thuật của chị nhắc nhở ta rằng, đôi khi đổi mới chính là việc nhìn lại để đi tiếp, tìm lại trong di sản cha ông ngọn lửa cho những con đường sáng tạo mới.

Qua sự kết hợp kỳ diệu giữa giấy điệp và acrylic, triết lý phương Đông và trải nghiệm cá nhân, Mifa tạo ra nghệ thuật vừa đậm đà bản sắc Việt vừa chất chứa những cảm xúc con người phổ quát. Trên mặt tranh lấp lánh ấy, ta cảm nhận được cả nỗi đau quá khứ hóa đá lẫn khả năng biến đổi lung linh của tương lai, một cuộc đối thoại giữa cái trường tồn và cái luôn thay đổi, giữa điều ta nhớ và thứ ta sẽ tiếp tục sáng tạo.

Chú thích:

[1] Tây Du Ký (西遊記, Xī Yóu Jì) là tiểu thuyết Trung Quốc thế kỷ 16 của Ngô Thừa Ân. Tác phẩm thuộc nhóm "Tứ đại danh tác" Trung Hoa, kể lại hành trình thỉnh kinh của Đường Tăng cùng ba đồ đệ, nổi bật nhất là Tôn Ngộ Không, sang Ấn Độ. Tác phẩm kết hợp phiêu lưu, thần thoại, ẩn dụ tâm linh và đã được chuyển thể nhiều lần trên các phương tiện truyền thông ở Châu Á.

[2] Trong phát biểu nghệ sĩ cho tác phẩm "There is something about Innocence one is never quite resigned to lose" (2021), Mifa viết: "Trải nghiệm của tôi với việc lớn lên là sự tò mò háo hức về những sắc màu tuyệt diệu của một tâm trí trưởng thành pha lẫn niềm tiếc nuối và sự nỗ lực không ngừng để níu giữ trạng thái hồn nhiên của thời thơ ấu. Có gì đó ở sự hồn nhiên mà con người không bao giờ cam lòng đánh mất. Tuy vậy, càng để trạng thái hồn nhiên xưa cũ trở thành một nỗi ám ảnh không ngừng thì tôi càng nhận ra là mình đang dần rời xa nó.

Hồn nhiên là một điều kỳ lạ, vì khoảnh khắc con người ý thức về khái niệm hồn nhiên cũng chính là khoảnh khắc người ta đánh mất nó. Nhưng nhiều thứ vẫn không mất đi ở con người dù cho sự tồn tại của chúng ít được thấy thường xuyên trong họ, vì ở mỗi một giây phút con người hiện diện, chúng ta lại đang là một sự thật khác nhau về bản thân mình. Nỗ lực soi chiếu vào tâm tưởng cho tôi cảm giác như nhìn vào một tấm gương vỡ, mỗi phần đều cho ta ảo giác về một sự phản chiếu rất rõ ràng, nhưng tự thân hình bóng phản chiếu đó không bao giờ thể hiện được một tổng thể liền lạc của sự phức tạp đa chiều trong tâm trí chúng ta. Và mỗi khi ta đổi góc nhìn, thì hình ảnh nhận được trở thành một dạng khác.

Cùng là sự kết nối từ phần nhận thức được rèn luyện bởi những trải nghiệm sống dành cho phần bản năng thơ ngây, khi thì như một cái chạm nhẹ nhàng, khi thì là một sự thâm nhập gây ra những đứt gãy thô bạo. Cùng là sự hồn nhiên, khi còn đó, khi vỡ đi, khi lẩn khuất đâu đó trong những màu sắc đẹp đẽ của các tầng tư duy khác khi ta trưởng thành hơn."

"Có gì đó ở sự hồn nhiên mà con người không bao giờ cam lòng đánh mất."

<Hồn nhiên - Graham Greene>

[3] Khadim Ali (sinh 1978) là nghệ sĩ gốc Hazara, quốc tịch Afghanistan-Australia, kết hợp thủ pháp hội họa thu nhỏ Ba Tư truyền thống với các chủ đề hiện đại. Được đào tạo hội họa thu nhỏ, thư pháp và vẽ tường tại Pakistan và Iran, tác phẩm của ông thường có dát vàng, khai thác thần thoại Ba Tư để nói về di cư, bản sắc văn hóa và chiến tranh. Ali từng triển lãm tại documenta 13, Venice Biennale và Guggenheim Museum.